เล่นมือถือบนรถแล้วเวียนหัว เมารถ เกิดจากอะไร แก้ยังไงได้บ้าง ?

ไขข้อสงสัย เล่นมือถือบนรถแล้วเวียนหัว เกิดจากอะไร ทำไมบางคนนั่งไถฟีดได้สบาย ๆ พร้อมวิธีเปิดฟีเจอร์ลดอาการเมารถบน iPhone และ Android ที่ช่วยให้ใช้มือถือบนรถได้สบายขึ้น

นั่งรถไปทำงาน นั่งแท็กซี่กลับบ้าน หรือเดินทางไกลช่วงวันหยุด หลายคนมักหยิบโทรศัพท์มือถือขึ้นมาไถฟีด ดูคลิป หรือตอบแชตฆ่าเวลา แต่ผ่านไปไม่กี่นาทีกลับเริ่มมึนหัว หน้าซีด เหงื่อออก คลื่นไส้ บางคนหนักถึงขั้นอาเจียนจนต้องขอให้คนขับจอดข้างทาง ขณะที่เพื่อนที่นั่งข้าง ๆ ยังเล่นเกมได้สบาย ๆ เหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น

อาการเล่นมือถือบนรถแล้วเวียนหัวแบบนี้ไม่ได้เกิดจากร่างกายอ่อนแอ แต่เป็นอาการเมารถ (Motion Sickness) ที่สมองได้รับสัญญาณจากประสาทสัมผัสไม่ตรงกัน วันนี้เราจึงรวบรวมคำอธิบายว่าอาการนี้เกิดจากอะไร ทำไมบางคนเป็นง่ายกว่าคนอื่น พร้อมฟีเจอร์และการตั้งค่ามือถือที่ช่วยลดอาการเมารถมาฝากกัน

คำอธิบายที่วงการแพทย์ยอมรับกันมากที่สุดคือ ทฤษฎีสัญญาณขัดแย้ง (Sensory Conflict) ซึ่งหมายถึงสมองได้รับข้อมูลเรื่องการเคลื่อนไหวจากอวัยวะต่าง ๆ ไม่ตรงกัน ลองไล่ดูทีละขั้นว่าเกิดอะไรขึ้นในร่างกายตอนที่เราก้มดูจอขณะรถวิ่ง

ภายในหูชั้นในมีระบบควบคุมการทรงตัว (Vestibular System) ที่คอยจับการเร่ง การเบรก การเลี้ยว และการกระเด้งขึ้นลงของรถ แม้เราจะนั่งนิ่ง ๆ อวัยวะส่วนนี้ก็ยังส่งสัญญาณไปบอกสมองตลอดเวลาว่า "ตอนนี้ร่างกายกำลังเคลื่อนที่อยู่นะ"

ตอนเล่นมือถือ สายตาจะโฟกัสอยู่ที่หน้าจอซึ่งอยู่นิ่งในมือเรา ดวงตาจึงไม่เห็นวิวที่เคลื่อนผ่านนอกหน้าต่าง และรายงานสมองว่า "ไม่มีอะไรขยับ" ยิ่งถ้าเราเลื่อนฟีดหรือดูคลิปที่ภาพเคลื่อนไหวไปอีกทิศทางหนึ่ง สัญญาณจากตาก็ยิ่งสวนทางกับความรู้สึกจากหูชั้นในมากขึ้นไปอีก

เมื่อสองแหล่งข้อมูลขัดกัน สมองจะประมวลผลไม่ลงตัวจนเกิดอาการเมารถตามมา เริ่มจากมึนหัว หาวบ่อย หน้าซีด เหงื่อออก ไปจนถึงคลื่นไส้และอาเจียน ข่าวดีคือคนส่วนใหญ่จะดีขึ้นเองหลังลงจากรถหรือรถหยุดวิ่งได้สักพัก

นี่จึงเป็นเหตุผลที่การอ่านหนังสือหรือเล่นมือถือบนรถทำให้เมาง่ายกว่าการมองออกไปนอกหน้าต่าง เพราะเมื่อมองวิวข้างนอก ดวงตาจะเห็นการเคลื่อนไหวที่สอดคล้องกับสิ่งที่หูชั้นในรับรู้ สมองจึงไม่สับสน

ถ้าเจอการกระตุ้นมากพอ ทุกคนมีโอกาสเมารถได้ทั้งนั้น เพียงแต่ความไวของแต่ละคนไม่เท่ากัน โดยมีปัจจัยหลัก ๆ ดังนี้

มีงานวิจัยที่วิเคราะห์ข้อมูลพันธุกรรมของคนกว่า 80,000 คน พบตัวแปรทางพันธุกรรม 35 ตำแหน่งที่สัมพันธ์กับอาการเมารถ ใครที่พ่อแม่เมารถง่ายก็มีแนวโน้มจะเมาง่ายตามไปด้วย

เด็กอายุ 2-12 ปีเป็นกลุ่มที่เมารถง่ายที่สุด ส่วนผู้ใหญ่ที่อายุเกิน 50 ปีมักเมาน้อยลง และโดยเฉลี่ยผู้หญิงมีแนวโน้มเมารถมากกว่าผู้ชาย

คนขับรถแทบไม่ค่อยเมารถ เพราะเป็นผู้ควบคุมรถเอง สมองจึงคาดการณ์ได้ล่วงหน้าว่ารถจะเร่ง เบรก หรือเลี้ยวไปทางไหน และสายตาก็มองถนนข้างหน้าตลอดเวลา ส่วนผู้โดยสารที่ก้มดูจอจะไม่รู้ล่วงหน้าเลยว่ารถจะเคลื่อนไหวแบบไหน

คนที่นั่งรถเส้นทางเดิมเป็นประจำ สมองจะค่อย ๆ ปรับตัวจนอาการลดลงได้ ตรงกันข้ามกับคนที่ไม่ค่อยได้เดินทาง หรือเจอถนนคดเคี้ยวขึ้นเขาที่ไม่คุ้น ซึ่งมักเมาได้ง่ายกว่า

ตอนนี้ทั้ง iPhone และ Android มีฟีเจอร์ที่ออกแบบมาแก้ปัญหานี้โดยตรง หลักการคือใช้เซนเซอร์ในเครื่องอย่าง Accelerometer และไจโรสโคป Gyroscope ตรวจจับการเคลื่อนที่ของรถ แล้วแสดงจุดหรือรูปทรงเล็ก ๆ ที่ขอบจอให้ขยับตามการเร่ง เบรก และเลี้ยว เช่น เมื่อรถเลี้ยวขวา จุดจะเลื่อนไปทางซ้าย และเมื่อรถเบรก จุดจะไหลไปข้างหน้า ดวงตาจึงเห็นการเคลื่อนไหวที่สอดคล้องกับสิ่งที่หูชั้นในรับรู้ ความขัดแย้งของสัญญาณก็ลดลง

Apple เปิดตัวฟีเจอร์นี้ครั้งแรกใน iOS 18 และ iPadOS 18 ใช้ได้กับ iPhone และ iPad ทุกรุ่นที่อัปเดตระบบปฏิบัติการเวอร์ชันนี้ขึ้นไป จุดเคลื่อนไหวจะแสดงอยู่ที่ขอบจอโดยไม่บังเนื้อหาหลัก วิธีเปิดใช้มีดังนี้

1. เข้าไปที่ การตั้งค่า > การช่วยการเข้าถึง > การเคลื่อนไหว

2. แตะ Vehicle Motion Cues [[รอยืนยัน: ชื่อเมนูภาษาไทย]] แล้วเลือกให้แสดงตลอด หรือให้แสดงอัตโนมัติเมื่อเครื่องตรวจพบว่าอยู่ในรถที่กำลังวิ่ง

3. ถ้าอยากเปิด-ปิดได้ไว ให้เพิ่มปุ่ม Vehicle Motion Cues ไว้ในศูนย์ควบคุม (Control Center)

ใน iOS 26 ยังเพิ่มเมนูปรับแต่งหน้าตา (Customize Appearance) ให้เลือกรูปแบบการเคลื่อนไหวแบบมาตรฐานหรือแบบไดนามิก เปลี่ยนสีจุด และปรับขนาดหรือจำนวนจุดให้มองเห็นชัดขึ้นได้ ส่วนผู้ใช้ MacBook ที่อัปเดต macOS Tahoe 26 ก็เปิดฟีเจอร์นี้ได้เช่นกันที่ การตั้งค่าระบบ > การช่วยการเข้าถึง > การเคลื่อนไหว

ฝั่ง Google เริ่มทยอยปล่อยฟีเจอร์ Motion Assist ใน Android 17 ผ่าน Google Play services โดยเริ่มจากมือถือ Pixel บางรุ่นก่อน และ Google ยังไม่ได้ประกาศรายชื่อรุ่นที่รองรับอย่างเป็นทางการ ใครที่เครื่องได้รับฟีเจอร์แล้วเปิดใช้ได้ดังนี้

1. เข้าไปที่ การตั้งค่า > Google > บริการทั้งหมด

2. เลื่อนลงไปที่หมวด Personal & device safety [[รอยืนยัน: ชื่อหมวดภาษาไทย]] แล้วแตะ Motion Assist

3. เปิดสวิตช์ และเลือกให้ทำงานอัตโนมัติเมื่อตรวจพบการเคลื่อนที่ หรือเพิ่มปุ่มลัดไว้ในแผงตั้งค่าด่วน (Quick Settings)

ผู้ใช้สามารถปรับสี รูปทรง และความโปร่งใสของสัญลักษณ์บนจอได้ตามที่สบายตา แต่ถ้ายังหาเมนูไม่เจอ แปลว่าเครื่องยังไม่ได้รับฟีเจอร์ในรอบนี้

ก่อนที่ Google จะทำฟีเจอร์ของตัวเอง แบรนด์ Android บางรายอย่าง OPPO และ vivo มีฟีเจอร์ลักษณะคล้ายกันในชื่อ Motion Cues อยู่แล้ว ใครใช้มือถือสองแบรนด์นี้ลองค้นคำว่า Motion Cues ในหน้าการตั้งค่าดูได้ (แต่ในบางรุ่นอาจยังไม่รองรับฟีเจอร์นี้)

อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ของฟีเจอร์กลุ่มนี้ต่างกันไปในแต่ละคน บางคนบอกว่าช่วยได้มาก ขณะที่บางคนแทบไม่รู้สึกถึงความต่าง และจะได้ผลเฉพาะอาการเมารถที่เกิดจากการจ้องจอเท่านั้น ที่สำคัญคือฟีเจอร์นี้ออกแบบมาสำหรับผู้โดยสารที่นั่งหันหน้าไปทางเดียวกับรถ ไม่ใช่สำหรับคนขับ

นอกจากฟีเจอร์ในเครื่องแล้ว พฤติกรรมการใช้มือถือระหว่างเดินทางก็มีผลไม่น้อย แนะนำให้ลองปรับตามนี้ดู

ถ้านั่งรถยนต์ให้เลือกเบาะหน้าข้างคนขับ ถ้านั่งรถบัสให้เลือกที่นั่งริมหน้าต่าง ส่วนรถไฟให้นั่งหันหน้าไปทางเดียวกับที่รถวิ่ง ตำแหน่งเหล่านี้ช่วยให้เห็นการเคลื่อนที่ของรถได้ชัด และยังช่วยให้ฟีเจอร์อย่าง Vehicle Motion Cues ทำงานได้ดีขึ้นด้วย

การก้มดูจอที่ตักทำให้มองไม่เห็นวิวข้างนอกเลย ลองยกมือถือขึ้นใกล้ระดับสายตาเพื่อให้หางตายังเห็นการเคลื่อนไหวรอบตัวได้บ้าง และพักสายตามองไปข้างหน้าไกล ๆ ที่จุดนิ่ง เช่น เส้นขอบฟ้าหรือถนนข้างหน้า แทนการมองรถที่วิ่งสวนหรือเสาไฟข้างทาง

การไถคลิปสั้นรัว ๆ หรือเล่นเกมที่มุมกล้องหมุนไปมา ทำให้ภาพบนจอเคลื่อนไหวสวนทางกับความรู้สึกของร่างกายมากขึ้น ถ้าจำเป็นต้องใช้จอ ให้เลือกทำสิ่งที่ใช้เวลาไม่นาน เช่น เช็กแผนที่หรือตอบแชตสั้น ๆ แล้ววางมือถือ

เปิดกระจกหรือปรับช่องแอร์ให้ลมเย็นเป่ามาทางตัวเรา เลี่ยงกลิ่นแรง ๆ ในรถ และเมื่อเริ่มรู้สึกมึนหัวให้หยุดดูจอทันที เอนเบาะพิงศีรษะ แล้วหลับตาพักสักครู่ แทนที่จะฝืนเล่นต่อจนอาการหนักขึ้น

สำหรับใครที่เมารถหนักเป็นประจำ แม้ลองทุกวิธีแล้วก็ยังไม่ดีขึ้น สามารถปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์เรื่องยาแก้เมารถได้ และถ้ามีอาการเวียนหัวแม้ไม่ได้เดินทาง ควรไปพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ

• Motion Sickness คืออะไร ทำไมเล่นเกมแล้วเวียนหัว แต่บางคนกลับไม่มีปัญหานี้

ขอบคุณข้อมูลจาก : apple.com, 9to5mac.com, macworld.com, androidauthority.com, mobilesyrup.com, my.clevelandclinic.org, nhs.uk, mediacenter.23andme.com